ನೇತಾಜಿ ರಹಸ್ಯ!
Subhas Chandra Bose ಅವರ ಕಾಣೆಯಾಗುವ ಘಟನೆ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಿಸ್ಟರಿಯಾಗಿದೆ. 1945ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದ ನಂತರ ಅವರು ಮೃತಪಟ್ಟರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಅನೇಕರು ಅದನ್ನು ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ. ರಷ್ಯಾ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಗುಮ್ನಾಮಿ ಬಾಬಾ ಪ್ರಕರಣ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ತನಿಖೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ನೇತಾಜಿ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿರಿಸಿವೆ.ಇವುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಿಳಿಯೋಣ ಬನ್ನಿ.
ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕೆಲವರ ಹೆಸರು ಎಂದಿಗೂ ಅಳಿಸಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಮಹಾನ್ ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರ ಹೆಸರು ನೇತಾಜಿ ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್. ಧೈರ್ಯ, ದೇಶಭಕ್ತಿ, ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಚಿಂತನೆಯ ಮೂಲಕ ಅವರು ಕೋಟ್ಯಂತರ ಭಾರತೀಯರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದರು.
“ನನಗೆ ರಕ್ತ ಕೊಡಿ, ನಾನು ನಿಮಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂಬ ಅವರ ಘೋಷಣೆ ಇಂದಿಗೂ ಜನರಲ್ಲಿ ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಹಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದದ್ದು ಅವರ ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದ ಘಟನೆ.1945ರಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟರು ಎಂದು ಅಧಿಕೃತ ವರದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅನೇಕ ಜನರು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧಕರು ಅದನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ಅವರು ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವರು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲೇ ಇದ್ದರು ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.
ಹಾಗಾದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಏನಾಯಿತು? ನೇತಾಜಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ್ದರಾ? ಅಥವಾ ಅವರು ಬದುಕಿದ್ದರಾ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಉತ್ತರ ದೊರಕಿಲ್ಲ.
ನೇತಾಜಿಯ ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ.
Subhas Chandra Bose ಅವರು 1897ರ ಜನವರಿ 23ರಂದು ಒಡಿಶಾದ ಕಟಕ್ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದರೂ ಹಾಗೂ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೇಶಭಕ್ತಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು.
ಅವರು ಇಂಡಿಯನ್ ಸಿವಿಲ್ ಸರ್ವೀಸ್ (ICS) ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದರೂ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ನಂತರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು.
ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರಿಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅವರು ಆರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಗಾಂಧೀಜಿ ಅಹಿಂಸೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರೆ, ನೇತಾಜಿ ಅವರು ಸಶಸ್ತ್ರ ಹೋರಾಟದ ಮೂಲಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದರು.
ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಮಿ – ಆಜಾದ್ ಹಿಂದ್ ಫೌಜ್
ದ್ವಿತೀಯ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೇತಾಜಿ ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ನ ಸಹಾಯದಿಂದ “ಆಜಾದ್ ಹಿಂದ್ ಫೌಜ್” ಎಂಬ ಸೇನೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು.
ಈ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶ ಒಂದೇ – ಭಾರತವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು.
“ದೆಹಲಿ ಚಲೋ” ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಸೈನಿಕರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು.
ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಭಾರತದ ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಅಪಾರವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕೂಡ ನೇತಾಜಿಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿ ನಾಯಕ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
1945 – ರಹಸ್ಯ!1945ರ ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳು. ಜಪಾನ್ ದ್ವಿತೀಯ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೇತಾಜಿ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಿಂದ ಹೊರಟು ಬೇರೆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸಿದ್ದರು.
ಆಗಸ್ಟ್ 18, 1945ರಂದು ತೈವಾನ್ನ ತೈಹೋಕು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಒಂದು ಜಪಾನೀಸ್ ವಿಮಾನ ಹಾರಿತು. ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲೇ ನೇತಾಜಿ ಇದ್ದರು ಎಂದು ಮೂಲಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಭಾರೀ ತಾಂತ್ರಿಕ ದೋಷ ಉಂಟಾಗಿ ಅದು ಸ್ಫೋಟಗೊಂಡಿತಂತೆ.
ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ನೇತಾಜಿಗೆ ಗಂಭೀರ ಸುಟ್ಟ ಗಾಯಗಳಾಗಿ ಅವರು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟರು ಎಂದು ಜಪಾನ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಘೋಷಿಸಿದರು.
ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು.
ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತ ಸತ್ಯವೇ?
ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಹೇಳಲಾದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅನುಮಾನಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು.
1. ಶವವನ್ನು ಯಾರೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲ
ನೇತಾಜಿಯ ಮೃತದೇಹವನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ತರಲಾಗಲಿಲ್ಲ.
ಅವರ ಕುಟುಂಬದವರೂ ದೇಹವನ್ನು ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು.
2. ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಹೇಳಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ
ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದ ಕೆಲವರ ಮಾತುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ.
ಒಬ್ಬರು ವಿಮಾನ ಬೆಂಕಿಗಾಹುತಿಯಾಯಿತು ಎಂದರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಸಣ್ಣ ಸ್ಫೋಟ ಮಾತ್ರ ಆಯಿತು ಎಂದರು.
3. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಗುಪ್ತಚರ ದಾಖಲೆಗಳು
ಕೆಲವು ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗುಪ್ತಚರ ಇಲಾಖೆ ನೇತಾಜಿ ಬದುಕಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಶಂಕಿಸಿತ್ತು.
ಇದು ಮತ್ತಷ್ಟು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಗಾಢಗೊಳಿಸಿತು.
ರಷ್ಯಾಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದರಾ?
ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು – ನೇತಾಜಿ ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯಾಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದರು ಎಂಬುದು.
ಕೆಲವು ಸಂಶೋಧಕರು ಹೇಳುವ ಪ್ರಕಾರ ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತ ಕಥೆ ಕೇವಲ ನಾಟಕವಾಗಿತ್ತು. ನಿಜವಾಗಿ ಅವರು ರಷ್ಯಾಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿದ್ದರು.
ಕೆಲವರು ಸ್ಟಾಲಿನ್ ಸರ್ಕಾರ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿರಬಹುದು ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವ ಸ್ಪಷ್ಟ ದಾಖಲೆಗಳು ಇನ್ನೂ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.
ಗುಮ್ನಾಮಿ ಬಾಬಾ ರಹಸ್ಯ
ನೇತಾಜಿ ಕುರಿತು ಅತಿ ವಿಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಕಥೆ “ಗುಮ್ನಾಮಿ ಬಾಬಾ” ಪ್ರಕರಣ.
ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಬದುಕಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯನ್ನು ಜನರು “ಗುಮ್ನಾಮಿ ಬಾಬಾ” ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
ಅವರು ಸದಾ ಮುಖ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೊರಗಿನವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.
ಆದರೆ ಅವರ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಕೆಲವು ವಸ್ತುಗಳು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೆಚ್ಚಿಬೀಳಿಸಿತು.
ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು:
ನೇತಾಜಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದಾಖಲೆಗಳು
ಕುಟುಂಬದ ಫೋಟೋಗಳು
INA ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ
ಜರ್ಮನ್ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಪತ್ರಗಳು
ಇದರಿಂದ ಕೆಲವರು ಗುಮ್ನಾಮಿ ಬಾಬಾರೇ ನೇತಾಜಿ ಎಂದು ನಂಬಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.
DNA ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಕುರಿತು ಹಲವು ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆದರೂ ಅಂತಿಮ ಸತ್ಯ ಹೊರಬರಲಿಲ್ಲ.
ಸರ್ಕಾರದ ತನಿಖಾ ಆಯೋಗಗಳು
ನೇತಾಜಿಯ ಸಾವಿನ ಕುರಿತು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಹಲವು ಆಯೋಗಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿತು.
ಶಾ ನವಾಜ್ ಸಮಿತಿ (1956)
ಈ ಸಮಿತಿ ನೇತಾಜಿ ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದಲ್ಲೇ ಮೃತಪಟ್ಟರು ಎಂದು ಹೇಳಿತು.
ಆದರೆ ಹಲವರು ಈ ವರದಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ.
ಖೋಸ್ಲಾ ಆಯೋಗ (1970)
ಈ ಆಯೋಗವೂ ಅದೇ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬಂತು.
ಆದರೆ ಅನುಮಾನ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ.
ಮುಖರ್ಜಿ ಆಯೋಗ (1999)
ಈ ಆಯೋಗ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ತನಿಖೆಯ ನಂತರ ಮಹತ್ವದ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿತು.
ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದು:
1. ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದ ಕಥೆಗೆ ಪೂರಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಕಡಿಮೆ.
2. ನೇತಾಜಿ ಸಾವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
3. ಈ ವರದಿ ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
4. ರೆಂಕೋಜಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಅಸ್ಥಿಗಳು
ಜಪಾನ್ನ ಟೋಕಿಯೋದಲ್ಲಿರುವ ರೆಂಕೋಜಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೇತಾಜಿಯ ಅಸ್ಥಿಗಳು ಇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ಅವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನೇತಾಜಿಯವರದ್ದೇ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೂ ಖಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ.
5. DNA ಪರೀಕ್ಷೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಕಾರಣ ರಹಸ್ಯ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.
ಜನರ ನಂಬಿಕೆ,
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ನೇತಾಜಿ ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ಸಾಯಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಂದಿಗೂ ನಂಬುತ್ತಾರೆ.
ಅವರಷ್ಟು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮತ್ತು ಸಾಹಸಿ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಾಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಹಲವರ ಅಛಲ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.
ಕೆಲವರು ಅವರು ಗುಪ್ತ ಮಿಷನ್ನಲ್ಲಿ ಬದುಕಿದ್ದರು ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.ಹಾಗೆ
ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರೂ ತಮ್ಮ ಗುರುತು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಿಸ್ಟರಿ!
ನೇತಾಜಿಯ ಕಾಣೆಯಾಗುವಿಕೆ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಹಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.
ಇಂದಿಗೂ ಜನರು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:
1. ಅವರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟರಾ?
2. ಅವರು ರಷ್ಯಾಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರಾ?
3. ಗುಮ್ನಾಮಿ ಬಾಬಾರೇ ನೇತಾಜಿಯಾ?
4. ಸರ್ಕಾರಗಳು ಏನನ್ನಾದರೂ ಮರೆಮಾಚಿದವೆಯಾ?
5. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಖಚಿತ ಉತ್ತರ ದೊರಕಿಲ್ಲ.
ನೇತಾಜಿಯ ಪ್ರಭಾವ:
1. ಅವರ ಜೀವನವೇ ಒಂದು ಮಹಾನ್ ಪ್ರೇರಣೆ.
2. ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿದ ನಾಯಕನಾಗಿ ಅವರು ಸದಾ ನೆನಪಾಗುತ್ತಾರೆ.
3.ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾತ್ರ ಅಪಾರ. INA ಮೂಲಕ ಅವರು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಭಕ್ತಿ ಮೂಡಿಸಿದರು.
4. ಇಂದಿಗೂ ಯುವಕರು ನೇತಾಜಿಯ ಜೀವನದಿಂದ ಪ್ರೇರಣೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಅಂತಿಮ ಮಾತು.
Subhas Chandra Bose ಅವರ ಕಾಣೆಯಾಗುವ ರಹಸ್ಯವು ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತದ ಜನರನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.
ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತ ಕಥೆ, ರಷ್ಯಾ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಗುಮ್ನಾಮಿ ಬಾಬಾ ಪ್ರಕರಣ – ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಥೆಯೂ ಹೊಸ ಅನುಮಾನ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.
ಬಹುಶಃ ಈ ರಹಸ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಜವಾದ ಉತ್ತರ ಇತಿಹಾಸದ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲೇ ಮರೆಯಾಗಿರಬಹುದು.
ಆದರೆ ಒಂದು ವಿಷಯ ಮಾತ್ರ ಸತ್ಯ – ನೇತಾಜಿ ಎಂದಿಗೂ ಭಾರತೀಯರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.
“ಜೈ ಹಿಂದ್” ಎಂಬ ಅವರ ಘೋಷಣೆ ಇಂದಿಗೂ ದೇಶಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ.